İmlâ Kuralları, Anlam Bilim

[deniz]

ANLAM BİLİM

Anlambilim (Semantik)
Sözcükte Anlam
Genel ve Özel Anlam
Somut ve Soyut Anlam
Temel (Ana) ve Yan Anlam
Gerçek ve Mecaz (Değişmece) Anlam
Eş Anlamlılık
Yakın Anlamlılık
Çok Anlamlılık
Eş Adlılık (Eş Seslilik)
Karşıt Anlamlılık


Anlam Değişmeleri
Anlam Daralması
Anlam Genişlemesi


Deyimler
Atasözleri
Terimler
Bağlam
Bağdaştırma
Benzetme
Metafor (Eğretileme, Deyim Aktarması)

[deniz]

ANLAM BİLİM - Anlambilim (Semantik)

Dili anlam açısından inceleyen bilim dalı.
"Dilbilimsel anlambilim, göstergenin içerik ya da gösterilen yanını ele alır, gösteren(işitim imgesi) ile gösterilen arasındaki ilişkileri, gösterilendeki değişim ve oynamaları, dilsel yapıların anlamsal yönden ortaya koyduğu çeşitli olguları vb. inceler."

ANLAM BİLİM - Sözcükte Anlam

"Bir göstergenin öteki göstergelerle sıkı sıkıya ilişkili biçimde, belli bir bağlam içinde, belli bir duruma ve koşullara bağlı olarak yansıttığı kavram."

Kavram:

"1. Dünyadaki nesnelerin, biçimlerin, olgu, durum ve devinimlerin dilde anlatım buluşudur.

2. Dünyadaki nesnelerin ortak niteliklerine dayanan, dile özgü bir genelleme, bir soyutlamadır."

ANLAM BİLİM - Genel ve Özel Anlam

Kavram, nesne, varlık ve durumları topluca belirleyen sözcüklere "genel anlamlı sözcükler", sınırlı bir anlam boyutunda belirleyen sözcüklere "özel anlamlı sözcükler" denir.

Genel anlam
Hayvan
Roman

Özel anlam
Kedi
Türk romanı

Özel anlam
Van kedisi
Cumhuriyet dönemi Türk romanı


ANLAM BİLİM - Somut ve Soyut Anlam

Nesnel varlığı olan, gözle görülen, elle tutulan nitelikteki varlıkları belirleyen, herkesçe aynı şekilde anlaşılan, aynı görüntüyü yaratan sözcüklere "somut anlamlı sözcük"; gözle görülmeyen, elle tutulmayan, herkeste aynı duygu ve düşünceleri, aynı görüntüyü yaratmayan durumları belirten sözcüklere "soyut anlamlı sözcük" denir.

Örnek:

Somut anlamlı sözcük
Kalem
Fabrika
Bilgisayar

Soyut anlamlı sözcük
Sevgi
Düş
Kıskançlık


ANLAM BİLİM - Temel (Ana) ve Yan Anlam
Bir sözcüğün gösterdiği ilk ve temel göstergeye "temel anlam", temel anlamdan kaynaklanan ama temel anlama göre farklılıklar taşıyan, ikinci, üçüncü derece anlamlara "yan anlam" denir.

Örnek:

Temel anlam
Baş: Kafa
Burun: Koku alma organı

Yan anlam
Baş:
1. Tane (bir baş soğan)
2. Önder, yönetici (ustabaşı)
3. Başlangıç (köprübaşı)
4. Uç (topluiğnenin başı)
Burun:
1. Bir nesnenin ön kısmı(geminin burnu)
2. Karanın denize uzandığı bölüm, uç nokta (Sinop Burnu)

ANLAM BİLİM - Gerçek ve Mecaz(Değişmece) Anlam

Sözcüğün herkesçe bilinen anlamına "gerçek anlam", herkesçe bilinenin dışındaki anlamına "mecaz anlam" denir. Mecaz anlamda, sözcüğün belirli bir ilgiyle başka bir kavramın anlatılması için kullanılması söz konusudur; deyimlerde, şiirlerde olduğu gibi.

Örnek:

Gerçek anlam
Zarfı damgaladı.
Köpek kudurdu.
Yatmadan önce ocağı söndürdü.
Elbisesini lekeledi.
Hırsız polisin elinden kaçtı.
Ekmeğin kaç lira olduğunu bilmiyor musun?
Usta motoru yağladı.
Ağacı baltaladı.

Mecaz anlam
Adamı hırsız olarak damgaladılar.
Eve geç kaldığım için annem öfkesinden kudurdu.
Deprem binlerce insanın ocağını söndürdü.
Babasının adını lekeledi.
Ayşe'nin uykusu kaçtı. Bu işin tadı kaçtı.
İstanbul'a ekmek parası kazanmaya gitti.
Annemi iyiden iyiye yağladım, geç kalmamama bir şey demez artık.
Enflasyonun yükselmesi ekonominin iyiye gidişini baltaladı.

[deniz]

ANLAM BİLİM - Eş Anlamlılık

Aynı kavramı karşılayan, birbirinin yerine kullanılabilen, aralarında hiçbir fark olmayan sözcüklerdir.
Genellikle bir dile başka dillerden gelen sözcükler ile o dilin kendi söz varlığındaki sözcükler arasında eşanlamlık görülür.

Örnek:

hane=ev=konut=mesken imtihan=sınav
bellek=hafıza
mektep=okul
kılavuz=rehber=mihmandar
hürriyet=özgürlük
ajan=casus
cevap=yanıt
alaz=alev=yalım
ödül=ikramiye=mükâfat
demek=söylemek
kaybetmek=yitirmek
açıklamak=izah etmek
amaç=gaye=hedef=maksat

ANLAM BİLİM - Yakın Anlamlılık

Hemen hemen aynı anlamı karşılayan ancak aralarında küçük ayrımlar olan sözcüklerdir.

Örnek:

korkmak/ürkmek/çekinmek/sinmek
bıkmak/bezmek/usanmak
kötü/berbat/fena
kır/boz/kırçıl/gri/kurşuni
gücenmek/darılmak/küsmek/içerlemek
semiz/şişman/tombul/tıknaz
oturmak/ilişmek/çökmek

ANLAM BİLİM - Çok Anlamlılık

Bir sözcüğün birden çok durum ya da kavramı ifade etmesi.
Çok anlamlılıkta, bir sözcüğün iki biçimi arasında anlam ilişkisi vardır.

Örnek:

Yüz:
1. Surat
2. Yüzey(suyun yüzü)
3. Bir şeyin ön cephesi(Evin yüzü)
4. Bir şeyin görünen bölümünü kaplamakta kullanılan kumaş (Yorgan yüzü)
5. Yan, taraf.

Acı: 1. Tatlı olmayan
2. Koyu (Acı yeşil)
3. Istırap

Dil:
1. Ağzın içindeki organ
2. Kilit vb. araçlardaki yassı, hareketli bölüm
3. Nefesli çalgılardaki ince, metal yaprak
4. Denize uzanan kara parçası
5. Konuşma yeteneği
6. İnsanlar arasında iletişimi sağlayan dizge.

Kuyruk:
1. Hayvanlarda gövdenin alt uzantısı
2. Uçurtma ve uçakların arkasındaki uzantı.
3. Sıra beklemek için oluşan insan dizisi
4. Başın arkasında toplanan saç.

Geçmek:
1. Arkada bırakmak
2. Hastalığın bulaşması
3. Sınıfını başarıyla bitirmek
4. Birşeye gücü yetmemek

Dokunmak:
1. Değmek
2. Sağlığın olumsuz etkilenmesi
3. Duygulanmak.

[deniz]

ANLAM BİLİM - Eş Adlılık (Eş Seslilik)

Sesteş olmakla birlikte aynı anlamı, kavramı karşılamayan sözcükler.
Eş adlılıkta, sözcüğün sesçe aynı olan iki biçimi arasında hiçbir anlam ilişkisi yoktur.

Örnek:

Dolu: Boş olmayan
Dolu: Yağan buz parçaları

Dil: Tat alma organı
Dil: Gönül

Kurt: Köpekgillerden yırtıcı hayvan
Kurt: Omurgasız, bacaksız küçük hayvan

Kara: Siyah
Kara: Toprak parçası

Yüz: Surat
Yüz: 100.

Bitmek: Tükenmek
Bitmek: Yetişmek (Tarlada ot bitti)

[deniz]

ANLAM BİLİM - Karşıt Anlamlılık

Birbirine taban tabana zıt durumları ve kavramları ifade eden sözcükler.
Her kavramın karşıtı bulunmak zorunda değildir.

Örnek:

İyi x Kötü
Sevinç x Üzüntü
Cesur x Korkak
Doğru x Yanlış
Ödül x Ceza
Okumuş x Cahil
Güzel x Çirkin
Görkemli x Sade
Sağlam x Çürük
Buruşuk x Düz
Gitmek x Gelmek
Alt x Üst

[deniz]

ANLAM BİLİM - Anlam Değişmeleri

Sözcüklerin anlamlarının zaman içinde genişleme, daralma, kayma, kötüleşme, iyileşme gibi değişimlere uğraması.
Anlam değişmeleri, dilde zamana bağlı olarak yaşanan bir süreç olduğu gibi, kültürel ve toplumsal değişmelerin de bir sonucudur. Bu, dilin canlı bir varlık olduğunun kanıtıdır.

İki tür anlam değişmesi vardır:
a. Anlam Daralması
b. Anlam Genişlemesi


ANLAM BİLİM - Anlam Değişmeleri - Anlam Daralması

Sözcüğün, zaman içinde geçmiştekinden daha dar bir anlamı, önceden ifade ettiği anlamın sadece bir bölümünü ifade eder hale gelmesi.

Örnek:

Eski Türkçe'de :
Oğlan -Kız ve Erkek Evlat
Davar -Sahip olunan mal, mülk, varlık
Savcı -Sözcü, elçi, peygamber
İl -Ülke
Sanmak -Düşünmek, saymak
Dirilmek -Yaşmak, öldükten sonra canlanmak

Bugün
Oğlan - Erkek evlat, erkek çocuk
Davar-Sahip olunan büyükbaş hayvan
Savcı-Sanıkları kovuşturan hukuk adamı
İl-Vilayet
Sanmak-Zannetmek
Dirilmek-Öldükten sonra canlanmak

ANLAM BİLİM - Anlam Değişmeleri - Anlam Genişlemesi

Anlam Aktarması:
Kavramın doğrudan kendisinin değil, dolaylı olarak bir başka ifadeyle anlatılması.

Örnek:

Beyazperde= Sinema
Yeşilçam= Türk sineması
Sahne= Tiyatro
Yeni Dünya=ABD
Sandık başına gitmek= Seçim yapmak
Yeditepe=İstanbul
Dökülmek= Çok yorulmak
Köpürmek= Çok öfkelenmek
Okşamak= Dövmek
Temizlemek= Öldürmek

[deniz]

ANLAM BİLİM - Deyimler

Sözcüklerin kendi anlamlarından ayrı bir anlam için biraraya gelerek, halk dilinde yüzyıllardır söylene söylene kalıplaşmış bir ifadeye dönüşmesi.
Deyimler, bir durum ya da kavramla ilgili ayrıntıları içerir; az sözle çok şey anlatılmasını sağlar. Bir dilin en zengin ve renkli malzemesidir; dilin gücünün göstergesidir. Toplumun geçmişinin, yaşam birikiminin, kültürel ve sosyal kimliğinin işaretlerini taşır. Kalıplaşmıştır; kalıbın içinde yer alan sözcükler eş anlamlı ya da yakın anlamlı başka sözcüklerle değiştirilemez.

Örnek:

Göze gelmek: Göz değmesi.
Göze girmek: Dikkat çekerek ilgi ve değer kazanmak.
Gözden çıkarmak: Vazgeçmek, feda edebilmek.
Gözü yememek: Bir işi yapabilecek gücü ve güveni kendinde bulamamak.
Gözü kesmek: Bir şeyi yapabileceğine güvenmek.
Göze almak: Bir şeyi yapabilecek cesareti göstermek, o fedakârlıkta bulunabilmek.
Gözünü alamamak: Bakmaya doyamamak.
Gözü ısırmak: Tanıyacak gibi olmak.
Gözü tutmamak: Güvenmemek, beğenmemek.
Gözü ilişmek: İstemeden, birdenbire görüvermek
Gözleri yaşarmak: Duygulanmak, ağlayacak gibi olmak.
Gözlerinin içi gülmek: Çok sevindiği gözlerinden anlaşılmak

Örnek:

Canı çıkmak: Çok yorulmak; ölmek; çok yıpranmak
Canı burnunda olmak: Çok yorgun ve kızgın olmak.
Can kulağı ile dinlemek: Çok dikkatli dinlemek
Canından bezmek: Ölecek kadar sıkıntı içinde olmak
Canına susamak: Bela aramak

[deniz]

ANLAM BİLİM - Atasözleri

Toplumların yaşam deneyimlerinden kaynaklanan ve bilgeliğinin ürünü olan cümle kalıpları.
Toplumun belleğinde yüzyıllarca varlıklarını sürdüren atasözleri, o toplumun yaşam biçimini, kültürünü yansıtırlar. Kalıplaşmışlardır; sözcükleri ve söz dizimleri değiştirilemez. Atasözleri, ulusların dil hazinesinin en zengin ve renkli ürünleridir. Basit kuruluşlu ama derin anlamlıdırlar. Ezgili ve ritmik bir yapıya sahiptirler.

Örnek:

Kuzguna yavrusu şahin görünür.
Emanet atın dişi arpa yerken kırılır.
El elin eşeğini türkü çağırarak arar.
Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla.
Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al.
El el üstünde olur, ev ev üstünde olmaz.
Aç tavuk kendini buğday ambarında sanır.
İşin yoksa şahit ol, paran çoksa kefil ol.

[deniz]

ANLAM BİLİM - Terimler

Özel bir alanla ilgili kavramları karşılayan teknik sözcükler.

Örnek:

Alegori: Bir duyguyu, düşünceyi ya da kavramı bir başka varlık yardımıyla sembolize ederek anlatma.

Aliterasyon: Aynı harf ya da hecelerin, bir ahenk yaratmak amacıyla cümle içinde sık sık tekrarlanması.

Mazmun: Bazı kavramları, durumları anlatmak için kalıplaşmış sözleri kullanmak.

Örnek: İnci=diş

[deniz]

ANLAM BİLİM - Bağlam (Context)

Bir sözcük ancak diğer göstergelerle birlikte belirli bir kavramı yansıtır; böylece oluşan bütüne “bağlam” denir.

Örnek:

Çocuğu askere yolladık.//Ne yakışıklı çocuk. ------> Çocuk= Genç erkek

Çoluk çocuk nasıl? ------> Çocuk= Ev halkı,
evlat
Çocuğu emzirdin mi? ------> Çocuk=Bebek

Örnek:

Sigarayı bıraktım. ------> Bırakmak: Alışkanlığı terketmek
Annemi eve bıraktım. ------> Bırakmak: Götürmek