Türkçede Birleşik Eylemler ile Anlam Kaymaları

[deniz]

Bu yazıda üzerinde duracağımız konu Türkiye Türkçesi'nde birleşik eylemler ile anlam kaymalarıdır. Bir dilbilgisi konusu üzerinde yazmak, okuyuculara bir edebiyat konusu, bir edebi yapıt ya da ilgi çekici başka bir güncel konuyu izlemek kadar zevk vermeyebilir. Ancak, dilbilgisinin, dilin kuru bir kurallar bütünü olarak değil de biçimden anlama uzanan çok yönlü ilişkilerin, dil ile düşünce arasındaki sağlam bağlantının, dilin anlatım gücündeki enginlik, zenginlik ve güzelliğin, konuşma ve yazma sanatındaki yaratıcılık ve inceliğin ayarlayıcısı olduğu dikkate alınırsa, bu konudaki değerlendirmeler başka bir anlam kazanır. Dilin matematiği sayılan dilbilgisi konuları da ilgi duyanlara zevk verebilir. Çünkü Türkçe, kurallarındaki düzenlilik kadar yaratma gücündeki estetik değerler açısından da çok verimli bir dildir.

Her dilde olduğu gibi bizim dilimizde de kök diye adlandırdığımız ana dilden gelme temel sözcük sayısı oldukça sınırlıdır. Bu bakımdan zaman içinde beliren yeni gereksinimleri, yeni kavramları karşılamak ve söz varlığını genişletip zenginleştirmek için, dilimiz, düzenli birtakım yollara başvurmuştur. Bunlar:

1.Türetme

2. Birleştirme

3. Kalıplaşma

4.Yabancı dilden sözcük alma (alıntı sözcük = Lehnwort ve yabancı sözcük = Fremdwort biçiminde) yollarıdır. Bunlar içinde “türetme” ve “birleştirme” dilimizin en işlek yenisözcük yapma yollarıdır.

Bilindiği gibi türetmede, bir sözcük kök ya da gövdesi ile bir türetme ekinin birleşerek eskisinden farklı anlamda yeni bir sözcük ortaya koyması söz konusudur: kol+luk, boya+cı, öz+lü, seç-im, yak-ış-ık+lı gibi.

Birleştirme yoluyla sözcük yapımıysa bir sözcükle bir eki değil, iki ya da daha fazla sözcüğü yan yana getirerek eskisinden farklı bir kavrama karşılık olabilecek yeni bir sözcük ortaya koymaktır. Birleştirme yoluyla ad da eylem de yapılabilir. Adların birleştirilmesi yoluyla yapılan birleşikler “birleşik ad”, (çocuk bahçesi, kitap dolabı, salkım söğüt, aslanağzı, babayiğit, turnagagası “bitki”, kaynana vb.) diye adlandırılır.

Birleşik eylemlere gelince : Bunlar, bir adla bir yardımcı eylemin ya da iki ayrı eylem biçiminin ya da ad soylu bir ya da birden çok sözcükle bir temel eylemin birleşmesinden oluşan ve tek bir kavrama karşılık olan eylem türleridir: yardım et-, dikkat et-, iyi ol-, meşgul ol-, mecbur kıl-, kabul eyle-, görebil-, yazıver-, bakakal-, almış ol-; göze gir-, gözden düş-, gözden sürmeyi çek- gibi.